Upplýsingar
Norðurljósaspáin sýnir virkni, skýjahulu og myrkur á Íslandi í kvöld og næstu daga. Hér er útskýrt hvernig lesa má gögnin og hvaða takmarkanir fylgja spánni.
TÖLURNAR Á YFIRLITINU
Hverju er gott að fylgjast með?
Góð norðurljós ráðast af samspili margra þátta. Skoðaðu þróun mælinganna og aðstæður þar sem þú ert; engin ein tala tryggir bjarta sýningu.
Bz: suðlæg stefna sem helst
Neikvætt Bz merkir suðlægt segulsvið. Sú stefna auðveldar orkuflutning frá sólvindinum inn í segulhvolf jarðar. Fylgstu með hvort Bz helst neikvætt yfir margar mínútur og skoðaðu meðaltalið og lengd suðlæga tímabilsins. Einstakur toppur segir minna.
Bt er heildarstyrkur sviðsins. Styrkur og stefna vinna saman; hátt Bt eitt og sér nægir ekki. Hvorki ákveðið Bz-gildi né ákveðinn mínútufjöldi tryggir norðurljós. Mælingarnar eru frá L1, áður en sólvindurinn berst að jörðinni.
Sólvindur: hraði í samhengi
Hraðari sólvindur getur aukið orkuflutning þegar segulsviðið er hagstætt. Lestu því hraðann með Bz, Bt og þróuninni yfir tíma. Mikill hraði með norðlægu Bz gefur aðrar aðstæður en sami hraði með viðvarandi suðlægu Bz.
Þéttleiki segir til um fjölda agna í sólvindinum. Snögg breyting í hraða eða þéttleika getur bent til breyttra aðstæðna, en meiri þéttleiki merkir ekki alltaf bjartari norðurljós. Hraðinn á yfirlitinu er mældur við L1, ekki vindhraði í lofthjúpnum hér á jörðu.
Kp: samhengi á heimsvísu
Kp lýsir hnattrænum segultruflunum yfir þrjár klukkustundir. Það er ekki bein mæling á birtu, hreyfingu eða sýnileika norðurljósa yfir Íslandi. Kp-mat NOAA getur uppfærst á mínútu fresti, en tímabilið sem það lýsir er áfram þrjár klukkustundir.
Ísland er nærri norðurljósabeltinu. Lágt Kp útilokar því hvorki norðurljós né skyndilegt bjart norðurljósakast. Kp-spáin gefur víðara samhengi um mögulegar hnattrænar segulbreytingar næstu daga. Fyrir norðurljósaskoðun hér skaltu fremur fylgjast með nýjustu Bz-, Bt- og sólvindsmælingum, Leirvogi, skýjum og myrkri.
Hp60: mæld segulvirkni á klukkustund
Hp60 frá GFZ byggist á segulmælingum frá jörðu og lýsir einni klukkustund í senn. Hér birtist síðasta tiltæka gildi fyrir lokið tímabil. Það er athugun á hnattrænni segulvirkni, ekki spá eða prósenta um norðurljós.
Styttra tímabil getur sýnt breytingar sem þriggja tíma Kp jafnar meira út. Hp60 getur farið yfir 9; kvarðinn er opinn upp á við. Skoðaðu alltaf tímann við gildið og notaðu það til samhengis, ekki sem staðbundinn birtumæli yfir Íslandi.
Hp30 og Hp60 hjá GFZ · Gögn: GFZ Potsdam, CC BY 4.0.
Skoðaðu líka himininn
Myrkur, ský og ljós frá byggð ráða miklu um það sem sést. Lítil skýjahula og gott útsýni hjálpa, en mælingarnar tryggja enga sýningu. Grafið frá Leirvogi bætir við staðbundnum segulmælingum; það mælir ekki birtu norðurljósanna.
SEGULSVIÐ SÓLVINDSINS
Stefnan skiptir máli
Sólvindur ber með sér segulsvið. Bt er heildarstyrkur þess og Bz er norður–suðurhlutinn í GSM-hnitakerfi, sem miðast við stefnu sólar og segulás jarðar. Gildin eru gefin í nanóteslum, nT. Formerki Bz segir til um stefnuna; Bt er stærð án formerkis.
Suðlægt Bz er neikvætt. Það auðveldar segulendurtengingu við segulsvið jarðar og orkuflutning inn í segulhvolfið. Lengd og styrkur slíks tímabils skipta máli. Einn skarpur toppur segir minna um þróunina en mælingar yfir lengri tíma.
Norðlægt Bz er jákvætt. Það hamlar yfirleitt nýju orkuinnstreymi. Orka sem er þegar í segulhvolfinu getur samt knúið áfram norðurljós. Ein jákvæð mæling slekkur því ekki á himninum.
Suðlæg stefna auðveldar segulendurtengingu. Orka getur þá borist inn í segulhvolfið.
Skýringarmynd af ferlinu; ekki mæling á núverandi segulhvolfi.Meðaltal og samfelld suðlæg stefna
15 mínútna meðaltalið vegur mælingar eftir tíma. Það nær að þeim mælingatíma sem stendur við töluna. Meðaltal birtist aðeins þegar nægileg gögn liggja fyrir; stærri eyður eru ekki brúaðar.
Lengd suðlægs tímabils er talin milli tiltækra Bz-mælinga. Hún endar við síðustu mælingu, ekki við klukkuna hjá þér. Jákvætt eða núllgildi, eða eyða lengri en þrjár mínútur, rýfur tímabilið. Engin föst Bz-mörk tryggja sýnileg norðurljós.
MÆLING OG ÁÆTLAÐUR KOMUTÍMI
Frá L1 til jarðar
Gervitungl nálægt L1 mæla sólvindinn um 1,5 milljón km frá jörðu í átt að sólinni. Mælingin á Bz segir hvað mældist þar á þeim tíma. Sólvindurinn þarf svo tíma til að berast að jörðinni.
Í sýninni Við L1 stendur hver mæling við sinn upprunalega tíma. Í sýninni Mat við jörð færum við hana fram um gróflega áætlaðan ferðatíma:
Ferðatími ≈ 1.500.000 km ÷ hraði sólvinds
Við 400 km/s eru það um 63 mínútur og við 800 km/s um 31 mínúta. Hver færsla notar vindmælingu nálægt sama mælingatíma. Gildi hægra megin við NÚ-línuna hafa því þegar mælst við L1.
Þetta er gróft ferðatímamat Veðurkorts. Það gerir ráð fyrir jöfnum hraða og einfaldri ferð að jörðu. Það tekur ekki með lögun sólvindsstraumsins eða nákvæma staðsetningu gervitunglsins og spáir ekki fyrir um viðbrögð segulhvolfsins. Færða grafið er hvorki mæling við jörð né opinber spá NOAA.
NOAA getur skipt um aðalgervitungl fyrir mismunandi mælingar. Nafnið við gögnin segir hvaðan viðkomandi mæling kom; segulsvið og vindhraði þurfa ekki alltaf að koma frá sama gervitungli.
Heimild: sólvindsmælingar NOAA.
ORKA YFIR STÓRU SVÆÐI
Hvað segja gígavöttin?
GW stendur fyrir gígavött. Eitt gígavatt er einn milljarður vatta. Talan er mat OVATION-líkans NOAA á heildarafli agna sem berast inn á norðurljósasvæði norðurhvels. Hún lýsir öllu svæðinu saman, ekki afli beint yfir Íslandi.
Hærra heildarafl gefur samhengi um meiri virkni í norðurljósasvæðinu. Það segir ekki eitt og sér hversu björt norðurljósin verða á þínum stað. Við notum engin tilbúin GW-mörk sem loforð um sýnileg norðurljós.
Í aflgrafinu fara litir frá bláu um grænblátt í gyllt eftir því sem GW-gildið hækkar innan tímabilsins sem þú skoðar. Tölurnar við litakvarðann sýna bilið. Heil lína sýnir áætlað afl fram að núverandi tíma og strikalína sýnir spáð afl næstu mínútur. Eyður í gögnum eru ekki tengdar saman. Litirnir lýsa ekki birtu eða sýnileika norðurljósa á þínum stað.
Líkanmat og norðurljósabeltið
Litir á hnettinum sýna líkanmat NOAA á norðurljósum yfir svæðinu. Prósenturnar taka hvorki með ský né dagsbirtu. Þær eru því ekki beinar líkur á að þú sjáir norðurljós frá völdum bæ.
Norðurljós geta líka sést við sjóndeildarhring þótt beltið sé ekki beint yfir þér. Gildistíminn við kortið kemur úr líkaninu. Sá tími er aðgreindur frá því hvenær sólvindurinn sem líkanið notar var mældur.
Líkan og gögn: OVATION hjá NOAA.
HNATTRÆN SEGULVIRKNI
Kp og þriggja tíma spá
Kp er kvarði frá 0 til 9 sem lýsir truflunum í segulsviði jarðar yfir þriggja klukkustunda tímabil. Hann byggist á jarðsegulmælingum á mörgum stöðum og gefur yfirsýn um virkni á heimsvísu.
Kp-mat NOAA kemur úr mati NOAA sem er endurnýjað á mínútu fresti. Kp lýsir samt áfram þriggja klukkustunda segulvirkni; mínútuuppfærsla gerir það ekki að staðbundnum mæli á því sem sést á himninum á þeirri mínútu.
GFZ birtir einnig Kp, byggt á neti 13 segulmælingastöðva. NOAA notar annað stöðvanet í sínu rauntímamati og tölurnar geta því verið ólíkar. Berðu saman gildistíma, uppruna gagna og hvort niðurstaðan sé bráðabirgðamat eða endanleg. Kp-mat NOAA hér er ekki merkt sem Kp frá GFZ.
Kp-spáin sýnir sérstakt gildi fyrir hvert þriggja klukkustunda tímabil. Mæld, metin og spáð gildi eru aðgreind. Mæld og metin gögn geta enn verið bráðabirgðagögn. Eyða í spánni merkir að gildi vantar.
Ísland er nærri norðurljósabeltinu og norðurljós geta sést þegar Kp er lágt. Notaðu Kp til að skipuleggja kvöldið og skoðaðu svo Bz, ský og himininn sjálfan. Þegar tímabil er valið á síðunni miðast skýjahula og staða sólar við upphaf þess, ekki allt tímabilið að jafnaði.
Nánar: Kp hjá NOAA og þriggja daga segulvirknispáin.
NOAA / GFZ
Daglegt yfirlit og klukkustundarmælingar
27 daga yfirlit NOAA sýnir hæsta áætlaða Kp hvers dags, reiknaða A-vísitölu og vænt 10,7 cm sólargeislunarflæði (F10.7). Það er gróft langtímamat, yfirleitt gefið út vikulega. Dagsetning útgáfu stendur við yfirlitið. Það lýsir hvorki einstökum klukkustundum né líkum á að sjá norðurljós á ákveðnum stað.
Fyrsta vikan og næstu vikur hafa mismikla óvissu. Endurtekin virkni frá kórónugeilum getur gefið vísbendingar, en ekki er hægt að tímasetja einstaka kórónumassalosun með vissu margar vikur fram í tímann. Kp 0–2 merkir litla hnattræna segulvirkni, 3–4 aukna virkni og 5–9 segulstorm af vaxandi styrk. Norðurljós geta sést á Íslandi við lágt Kp.
Hp60 frá GFZ er klukkustundarvísitala byggð á segulsviðsmælingum frá jörðu. Hún er aðskilin frá Kp, sem tekur til þriggja klukkustunda. Hp60 getur farið yfir 9. Tímastimpillinn á við upphaf klukkustundarinnar sem gildið nær yfir; sýnt er síðasta tiltæka gildi fyrir lokið tímabil. Gögn: GFZ Potsdam, CC BY 4.0.
Myndin af sólinni
Þetta er útfjólublá mynd af lofthjúpi sólarinnar frá mælitæki í gervitungli NOAA. Litirnir gera ósýnilega geislun sýnilega. Myndtíminn er prentaður neðst á upprunalegu myndina.
Myndin sýnir virk svæði á sólinni, ekki norðurljós á jörðinni. Bjart svæði á myndinni er því ekki eitt og sér vísbending um norðurljós yfir Íslandi.
SÓLIN / SÓLVINDUR / JÖRÐIN
Gos frá sólinni — hvað er CME?
Við kórónugos þeytist ský af efni og segulsviði frá sólinni út í geim. Á ensku kallast þetta coronal mass ejection, skammstafað CME. Sum ský stefna að jörðinni og geta valdið segulstormi. Skráð CME-atvik merkir þó ekki sjálfkrafa að stormur sé á leið til okkar. Stefna, hraði, breidd og sérstaklega segulsviðið við komu skipta máli.
Atvikaskráin er frá NASA DONKI. Hún sýnir skráðar losanir og tiltækar greiningar á hraða þeirra. Hraðinn er greining við sólina, ekki mældur sólvindshraði við jörð. NASA reiknar hvernig skýið gæti farið um sólkerfið og hvenær það gæti náð jörðinni. Stundum benda útreikningarnir til þess að jörðin gæti lent í jaðri skýsins. Það er líkanmat með óvissu, ekki staðfest koma eða opinber viðvörun NOAA. Nýrri útreikningar geta breytt áætluðum komutíma eða bent til þess að skýið fari fram hjá jörðinni.
WSA–ENLIL-myndin er frá NOAA. Hún lýsir líkanreiknaðri þróun sólvinds og CME-skýja í sólkerfinu. Skoða má líkantímann á upprunalegu myndinni og opna hreyfimynd hjá NOAA. Breytingartími myndskrárinnar er ekki það sama og tíminn þegar líkanið var keyrt. Við höldum NASA-atvikum, útreikningum NASA og NOAA-myndinni aðgreindum.
Hnötturinn á yfirlitinu notar sögulegan Blue Marble-grunn frá NASA; hann sýnir ekki núverandi ský eða snjó.
NOAA / GOES
Sólblossar og geimveðurkvarðar
Sólblossar eru snöggar orkusprengingar á sólinni. GOES-mælitæki mæla röntgengeislun og flokka blossana eftir hámarki hennar: A, B, C, M og X. X er sterkasti flokkurinn. Sólblossi og CME eru ólík fyrirbæri; blossaflokkur segir ekki einn og sér til um norðurljós hér.
Geimveðurkvarðar NOAA eru G fyrir segulstorma, S fyrir sólargeislunarstorma og R fyrir truflanir á fjarskiptum vegna röntgengeislunar. Stig 0 merkir að viðkomandi stormmörkum hafi ekki verið náð í gögnunum, en strik merkir að nýlega stöðu vanti. Hver kvarði fer að öðru leyti frá 1 til 5. Þeir eru ekki staðbundnar norðurljósalíkur.
Greinargerð NOAA lýsir nýlegri virkni, óvissu og mati sérfræðinga. Tengill á aðalsíðunni opnar frumtextann á ensku hjá NOAA. Útgáfutími síðustu sóttu greinargerðar birtist við tengilinn; eldri greinargerð er ekki ný mæling.
AÐSTÆÐUR Á VÖLDUM STAÐ
Ský, myrkur og tungl
Skýjahula er spáð hlutfall himins sem er þakið skýjum. 50% skýjahula merkir ekki 50% líkur á norðurljósum. Ský geta verið misþykk og skýjafar breytist bæði milli staða og á milli spátíma.
Veðurkort notar staðbundna skýjaspá frá DMI HARMONIE og Met Office. Tími líkankeyrslunnar stendur við spána. Í spjaldinu „Ský og myrkur“ í yfirlitinu má velja stað og skoða spána eftir klukkustundum. Þetta eru spágildi, ekki sjónrænar athuganir á himninum.
Myrkur er viðmið
Hér er miðað við myrkur þegar sólin er að minnsta kosti 12° undir sjóndeildarhring. Þetta er viðmið til leiðbeiningar. Björt norðurljós geta sést í rökkri og ljós frá byggð getur gert dauf ljós erfiðari að greina. Á björtum sumarnóttum nær sólin stundum ekki þessu viðmiði.
Tunglskin
Lýsing tungls er sólarlýst hlutfall sýnilegrar tunglskífunnar. Hæð tungls yfir sjóndeildarhring skiptir líka máli. Sterkt tunglskin getur dregið úr því hversu vel dauf norðurljós sjást, en útilokar ekki bjarta sýningu.
Staða sólar og tungls er reiknuð fyrir valinn stað og tíma. Útreikningarnir gera ráð fyrir opnum sjóndeildarhring; fjöll, hús og ský geta takmarkað útsýnið. Ekki er reiknað með staðbundinni ljósmengun.
Skoða ítarleg skýjakort Veðurkorts eða leiðbeiningar NOAA um norðurljósaskoðun.
SEGULSVIÐ HÉR Á JÖRÐU
Mælingar í Leirvogi
Segulsviðsstöðin í Leirvogi mælir segulsvið jarðar á einum stað á Íslandi. H-hlutinn lýsir láréttum hluta sviðsins. Breytingar hans eru gefnar í nanóteslum, nT, og geta fylgt breytingum á rafstraumum í efri lofthjúpnum.
Þetta er önnur mæling en Bz við L1. Bz lýsir segulsviði sólvinds áður en hann berst að jörðinni; Leirvogur skráir segulbreytingar sem þegar eru að mælast á jörðu.
Snöggar sveiflur geta verið áhugaverð vísbending um staðbundna segulvirkni. Þær mæla ekki birtu norðurljósa, skýjahulu eða útsýni. Einn toppur, ein niðursveifla eða föst nT-mörk nægja ekki til að tryggja sýnileg norðurljós.
Lesa þarf ásheiti, grunnviðmið og mælingatíma hvers grafs. Hrátt H-gildi, breyting frá grunnlínu og breyting á mínútu eru ólíkar stærðir og má ekki rugla saman.
Grafið frá Leirvogi er ekki birt hér meðan heimild til endurbirtingar er óstaðfest. Hægt er að skoða mælingarnar á vef Háskóla Íslands.
Opinber stöð: segulsviðsmælingar í Leirvogi hjá Háskóla Íslands. Stöðvarskrá: Leirvogur, LRV, hjá ISGI.
TÍMASTIMPLAR SKIPTA MÁLI
Hvað er nýtt og hvað er spá?
Mælingatími segir hvenær gildi mældist. Gildistími segir fyrir hvaða tíma líkanmat eða spá á að gilda. Tími gagnasýnar segir hvenær gögnin voru sótt. Ný gagnasýn getur innihaldið eldri mælingu.
- Bz, Bt og sólvindur
- Mælingar eru yfirleitt í mínútuskrefum. Gildi eldri en 15 mínútur eru ekki birt sem núgildi á síðunni.
- GW og OVATION
- Líkangögn endurnýjast yfirleitt á fimm mínútna fresti. Mælingatími inntaks ræður aldri; nýlegt spágildi getur gilt síðar en núna.
- Kp
- Númat getur uppfærst á mínútu fresti. Dagaspáin er í þriggja klukkustunda tímabilum.
- Skýjahula
- Tiltækir spátímar koma úr viðkomandi veðurlíkankeyrslu. Gildi eru ekki framlengd umfram það tímabil sem gögnin ná yfir.
Á grafi merkir NÚ núverandi tíma. Daufari aflsúlur hægra megin við línuna eru líkanmat fyrir komandi tíma. Í færða Bz-grafinu eru framtíðartímar okkar ferðatímamat, eins og lýst er hér að ofan.
Allir tímar eru íslenskur tími, UTC. Mælingar geta tafist og gagnaveitur geta verið tímabundið óaðgengilegar. Strik og eyður tákna gögn sem vantar, ekki núllgildi. Uppfærslutíðni gagnaveitu er ekki trygging fyrir því að ný mæling sé komin í gagnasýnina.
ÞEGAR HORFT ER TIL HIMINS
Algengar spurningar
Hvernig nota ég norðurljósaspána í kvöld?
Opnaðu yfirlitið og veldu stað til að skoða skýjahulu og myrkur. Skoðaðu síðan norðurljósabeltið og nýjustu mælingar á sólvindi. Athugaðu tímann við hverja gagnaröð. Ský og birta geta skyggt á norðurljós þótt segulvirkni sé mikil.
Get ég skoðað norðurljósaspá fyrir Reykjavík?
Já. Veldu Reykjavík í staðavalinu á yfirlitinu til að sjá staðbundna skýjahulu og myrkur. Kp, sólvindur og norðurljósabeltið lýsa stærri svæðum; þau eru ekki sérstakar líkur á að norðurljós sjáist frá borginni. Lýsing frá byggð hefur einnig áhrif á útsýnið.
Get ég séð norðurljós þótt Kp sé lágt?
Já. Ísland er nærri norðurljósabeltinu og norðurljós geta sést við lága hnattræna segulvirkni. Kp gefur samhengi um virknina, en staðbundin ský, myrkur og það sem gerist í beltinu hverju sinni ráða miklu um útsýnið.
Þýðir jákvætt Bz að norðurljósin hverfi?
Nei. Norðlæg stefna hamlar yfirleitt nýju orkuinnstreymi, en orka sem er þegar í segulhvolfinu getur haldið áfram að knýja norðurljós. Stefna og styrkur geta líka breyst hratt.
Sýnir kortið líkurnar á að ég sjái norðurljós?
Litirnir sýna líkanmat NOAA yfir svæðinu. Ský og dagsbirta eru ekki tekin með. Norðurljós geta einnig sést við sjóndeildarhring þótt beltið sé ekki beint yfir þér. Skoðaðu því líka staðbundnar aðstæður.
Af hverju vantar stundum tölur eða hluta af grafi?
Gögn geta tafist, mæling verið ógild eða tímabil vantað. Strik eða eyða merkja að gildi sé ekki tiltækt. Þau merkja ekki logn, núll segulvirkni eða heiðskíran himin.
Hversu langt fram í tímann nær spáin?
Kp-yfirlitið sýnir tiltæk þriggja klukkustunda tímabil næstu daga. Að auki birtist 27 daga yfirlit NOAA með hæsta áætlaða Kp hvers dags og meiri óvissu. OVATION er skammtímalíkan og gildistími þess stendur við kortið og afltölurnar. Hvorugt spáir nákvæmlega fyrir um einstök norðurljósaköst.
Hvað þarf ég að hafa í huga úti?
Veldu stað með góðu útsýni og sem minnstu ljósi frá byggð. Leyfðu augunum að venjast myrkrinu og klæddu þig vel. Fylgstu með veðri og færð, notaðu örugg bílastæði og virtu lokanir og einkalönd.